Roman, historie – 2002.

“En beretning om grådighet, forferdelser og heroisme i kolonitidens Afrika”.

Dette er ei brutal, men interessant bok. Den famnar vidt og tek bl.a. for seg politiske forhold, ulike menneskesyn, den visar forløparen til menneskeretts og press gruppar,  samt den beskriver propaganda og politisk manipulasjon på høgt nivå. I tillegg vert vi kjent med ulike historiske personar og ulike straumningar rundt århundreskiftet. Alt skrivi på ein lett og underhaldane måte. Sidan boka er så innhaldsrik tykkjer eg det er vanskeleg å gje ein fullgod omtale av den.

Som ramme for boka brukar forfattaren det forferdelege regimet som fantest i Kongo rundt århundreskiftet. ( I hovudsak 1885 – 1908, men overgrepa befolkninga fortsette nok i mange år etter dette).

Boka tek for seg Kong Leopolds evne til å manipulere og styre omgjevnadane rundt seg, slik at han kunne realisere sin draum om ein eigen privat koloni der han hadde absolutt all makt. Etter at han hadde fått den etterlengta kolonien sin i Kongo, laga han eit regime som utrydda halve befolkninga der. Minst 10 millionar menneske vart drept, og mange fleire vart torturert og lemlesta. For ikkje å snakke om alle dei som vart gjort til slavar.

Vidare plyndra han landet for elfenbein og gummi, og slik vart han  ein av dei rikaste mennene i Europa. Alt imens han ga inntrykk av at han ikkje hadde økonomiske interessar i Kongo. Kong Leopold påstod at han var humanist,  og han påstod vidare at hans interesse lå i å å skape sivilisasjon, samt redde  befolkninga frå dei “forferdelege” arabiske slavehandlarane.

Boka har via stor plass til personen og oppdagaren Henry Stanley, det var han som “oppdaga” landet, og han var ein viktig brikke i det som skjedde vidare. Vi vert og kjent med bl.a. karakterar som kan ha vore forbiletet til Kurtz i Mørkets hjerte. Ikkje noko lystig kjennskap.

Forfattaren tek og for seg dei mekanismane som er i sving når menneske kan få seg til å gjere så mykje grusomt mot andre menneske. Forfattaren dreg linjer mellom det som skjedde i Kongo,  til konsentrasjonsleirane til naziane og til Gulagleirane til Sovjet.

Vi får eit lite innblikk i korleis Kongo var før europearane øydela det. Særleg inntrykk gjer fortellinga om det høgt utvikla og velfungerande samfunnet som fantest i kubakongeriket. I løpet av få år vart dette samfunnet øydelagt, og folket der vart enten drept eller gjort til slavar.

Det finnast heldigvis og lyspunkt i boka, det finnast menneske som reagerar på det dei ser, og som gjer noko med det. Ein kan sei at kampen for Kongo, er foreløparen til dagens menneskerettsorganisasjonar.

Personen som forfattaren særleg dreg fram er Edmund Morel. Mannen som stod på kaia i Antwerpen og såg all rikdommen som kom til landet, og som reagerte på at det ikkje vart transportert nokre varer tilbake til Kongo. Han forstod då at det var snakk om slaveri, og ofra karrieren sin for å vie livet sitt til å kjempe for folket i Kongo. Saman med Roger Casement fekk han stor gjennomlagskraft både i Europa og i Amerika.

Roger Casement var irsk. Og som ire kjente han brorskap med kongolesarane, samt andre undertrykte folk.

Eit anna namn det er verdt og merke seg er Georg Washington Williams, han var med på å endre opinionen til Kongos fordel.

For ikkje å gløyme William H. Sheppard, misjonæren og oppdagaren som var den første framande som fekk besøke kubakongerikets hovudstad. Han vart forøvrig seinare saksøkt og stilt for retten for å ha dokumentert brutaliteten i Kongostaten.

I tillegg var det mange misjonærar som prøvde å gjere verda merksam på kva som skjedde i Kongo, utan at dei hadde så stor gjennomslagskraft.

Dessverre var ikkje brutaliseringa og nedslaktinga av menneska unikt for Kongo, det var heller vanleg i dei forskjellige  koloniane på dei tidar. Men det var Kongo som fekk mest merksemd sidan dei hadde sine forkjemparar.

Eg vil anbefale denne boka til alle. Den er interessant, den gjev perspektiv, og den er skrive på ein slik måte at den ikkje vert keisam.  Vi kjem under huden på dei ulike karakterande i boka.  Dette gjer den spanande og lettlest. Ei anna omtale om boka finn du her.

★★★★★★

Sjølv om det ikkje kjem fram i boka, så var og nordmenn aktiv i Kongo på Leopolds tid. Du kan lese meir om dette i Aftenposten, eller her hos kulturhistorisk museum.

Wanga, Albert og Olav Joleik

Men sidan eg er frå Florø, så er det Albert Joleik som fangar mi interesse. Filogen, realisten, offiseren, bladmannen, omsetjaren, bygdebokforfattaren og gardbrukaren som i tillegg til alt dette tilbrakte nokre år  i Kongo. Der fekk han ein son i lag med Wanga. Då Albert skulle reise heim att tok han både kona og sonen med seg. Men Wanga snudde då ho såg havet, sonen derimot vart med til Noreg. Han heitte Olav og vaks opp i Florø, som den “første negeren i Sunnfjord”. Eg trur faktisk eg hugsar han frå då eg var liten.

Albert og Olav Joleik

Sjølv om Albert Joleik ikkje ville snakke om forholda i Kongo, kan eit forsvarsskrift tyde på at han hadde falt for Kong Leopolds propaganda. På ei annan side så kan det og ha vore ein forsvarsmekanisme /benektelse på alt han hadde opplevd i Kongo. Han meinte bl.a. at kritikken mot Kongo for det meste kom frå Storbritannia, og den kom fordi britane generelt var  misunneleg på kva belgiarane fekk til der nede.

Ja, det var nok om Kongo for denne gong. Sjølv om det er ein viktig historie som nesten gjekk i gløymeboka. Det er eigentleg utroleg at at eit massemord og ein brutalisering av denne størrelsesorden  ikkje er meir kjendt. Det er tross alt ikkje så lenge sidan.